Cursussyllabus

De hoorcolleges gaan door op donderdag van 14.00 tot 16.00 uur in lokaal D.3.16, met uitzondering van donderdag 20/11 (geen les, Sint-Verhaegen) én donderdag 04/12 (geen les).

De studenten voorzien zich voor elke les van een (digitale) kopie van de te lezen teksten.

De aanbevolen, secundaire literatuur bestaat die niet valt onder de rubriek ‘te lezen teksten’ wordt aangeboden ter ondersteuning van de lectuur van de primaire teksten en de examenpaper.

Les 1: Wat is Verlichting? [25/09]

Te lezen teksten:

• Immanuel Kant: Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? 1784 (Nl vert. pdf, pp. 1-5)
• Immanuel Kant: Kritik der reinen Vernunft, Vorrede zur ersten Ausgabe vom Jahre 1781, Felix Meiner, 1976, pp. 5-13 (Kritiek van de zuivere rede, Boom, 2004, pp. 59-67)
• Moses Mendelssohn: Über die Frage: was heißt aufklären? 1784 (On the Question: What is Enlightenment?, in Schmidt (ed.), What is Enlightenment? Eighteenth-Century Answers and Twentieth-Century Questions, UCP, 1996, pp. 53-57)
• Michel Foucault: Qu’est-ce que les Lumières? 1984, in Dits et Écrits II, 1976-1988, Gallimard, 2001 (pp. 1381-1397)

Les 2: Vrijheid van denken en spreken versus tolerantie [02/10]

De volgorde van lectuur van de teksten is eender, beide teksten van Spinoza en Locke zijn in hun geheel belangrijk. Een kritische tekst die de kern van dit thema goed beschrijft is van J. Israel, Gedachtevrijheid versus godsdienstvrijheid. Een dilemma van de Verlichting, 2006.

Te lezen teksten

• Baruch Spinoza: Theologisch-politiek traktaat TTP 1670, Hoofdstuk 20, vert. F. Akkerman, Wereldbibliotheek, 1997, pp. 424-437
• John Locke: Een Brief over tolerantie 1685, Fragmenten, Damon, 2004, pp. 66-76

Thema’s voor bespreking

• Vrijheid van denken versus godsdienstvrijheid: sluit het eerste het tweede niet in, of staat het tweede het eerste in de weg?
• Het concept ‘tolerantie’ als dubbelzinnig en hiërarchie veronderstellend;
• Volledige vrijheid van denken en spreken (Spinoza) of beperkte en voorwaardelijke vrijheid van denken en spreken (Locke)?
• Wat zijn de veronderstellingen van de twee posities – wat is de blikrichting en het probleem waarvoor de beide posities een antwoord willen formuleren?
• Noodzaak van de vrijheid van denken en spreken (ook voor machthebbers)

Les 3: Dialectiek van de Verlichting? Kritiek en mythe [09/10]

Naast de te lezen tekst van Horkheimer en Adorno geef ik ter documentatie de tekst van Horkheimer, Reason Against itself uit What is Enlightenment, ed. J. Schmidt, alsook de kritische tekst van M. Hénaff, de vertaling van het eerste hoofdstuk uit zijn Violence dans la raison? (L’Herne, 2014, pp. 17-55) in De Witte Raaf‘ maart-april 2015: ‘Kennen en beheersen. Wederwaardigheden van de instrumentele rede’, (pp. 4-7). In de les verwijs ik naar nog andere kritische werken zoals van Z. Sternhell en in het bijzonder van C. Castoriadis, ‘L’époque du conformisme généralisé’, Le monde morcelé, 1990, pp. 11-28. Van de conference en het werk uitgegeven door mezelf en W. Schröder, Aufklärungs-Kritik und Aufklärungs-Mythen. Horkheimer und Adorno in philosophiehistorischer Perspektive (De Gruyter, 2018) bezorg ik een voorbereidend onuitgegeven manuscript: SL, ‘Ms 1^ste schets’.

Te lezen teksten

• Max Horkheimer & Theodor W. Adorno: Dialektik der Aufklärung 1947: ‘Der Begriff Aufklärung’, in M. Horkheimer, Gesammelte Schriften Band 5, Fisher, 1987 (pdf: The Concept of Enlightenment)

Les 4: Vooroordelen [16/10]

De teksten staan aangegeven in chronologische volgorde zoals ze best de eerste keer gelezen worden. De tekst van Bacon (1) waarin hij zijn idolenleer uiteenzet vormt de basis maar is in principe reeds gelezen en staat daarom tussen […], indien nog niet gelezen, dit dan eerst doen. Het Article ‘Préjugés’ van Jaucourt (2) is illustratief voor het belang en de sporen van Bacons idolenleer. De fragmenten uit de teksten van D’Holbach (anoniem gepubliceerd) (3) en Kant (4) zijn grondig te lezen en te vergelijken met Jaucourt en Bacon. Van D’Holbachs tekst is vooral te focussen op pp. 3-4 en de voetnoot op p. 7. Zie daarbij Nota SL bij de lectuur van 6 zinnen “Ainsi ce n’est… le Bonheur.” In de les worden meer kritische teksten en documentatie aangeraden. Links naar Engelse vertalingen die ik eerder doorgaf werken niet langer.

Te lezen teksten

• Francis Bacon: The New Organon 1620, § XXXVI-LXV, The Bobbs-Merrill Company, 1960, pp. 47-62]
• Louis de Jaucourt ‘Article Préjugé’, Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, 1750
• Baron D’Holbach : Essai sur les préjugés, 1770, chap. III, pp. 44-72
• Immanuel Kant : Logik, 1800, in Schriften zur Metaphysik und Logik 2, Werkausgabe Band VI, Suhrkamp 1977, pp. 505-511; Akademieausgabe von Immanuel Kants Gesammelten Werken, Band I-XXIII (AA I-XXIII): https://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/kant/verzeichnisse-gesamt.html; Logic: http://catalog.hathitrust.org/Record/006610132

Thema’s voor bespreking

• Zijn vooroordelen altijd valse oordelen, of moeten ze worden bekritiseerd om andere redenen?
• Hoe staan vooroordelen tegenover subjectieve/objectieve kennis?
• Vooroordelen en hun politieke implicaties, of is dit enkel een kwestie van metafysische/wetenschappelijke kennis?
• Wat met vooroordelen tegenover traditie, nazeggen wat de meerderheid vertelt, de meerderheid versus minderheid?
• Waarom zijn vooroordelen/niet zelf denken schadelijk voor het gemeen/gemene volk?
• Samenhang kritiek vooroordelen met problematiek van determinisme/materialisme en (on)vrijheid van de wil: zie de punten boven.

Les 5: Spinoza en de radicale Verlichting in zijn geest – naturalisme en determinisme [23/10]

Van Spinoza is de Appendix (Aanhangsel) van Ethica I (1) in zijn geheel belangrijk. Van de Traité des trois imposteurs (2) zijn te lezen: I, II, §2 en IV §4, met bijzondere focus op de passages die Spinoza parafraseren (zie daarvoor SL, Nota Traité des trois imposteurs). Ik bezorg tevens het ms van mijn artikel gepubliceerd in La Lettre clandestine. Van D’Holbach bezorg ik het (opnieuw anoniem gepubliceerde) Système de la nature: van 1 en 12 zijn aangegeven fragmenten te lezen terwijl 11 geheel (3). Voor wie zich verder wil verdiepen in het politieke aspect van het naturalisme/determinisme wordt verwezen naar 2 artikels van Diderot uit de Encyclopédie: ‘Droit naturel’ en ‘Autorité politique’, Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers 1750, Articles choisis 1, Flammarion, 1986, pp. 257-262; 333-339. In de les verwijs ik naar verdere lectuur alsook naar Spinoza’s TTP, Voorrede.

Te lezen teksten

• Baruch Spinoza: Ethica 1677, I, Appendix, vert. Nico Van Suchtelen, Wereldbibliotheek, 1979, pp. 52-60
• Anonymus: Traité des trois imposteurs (1768 [D’Holbach]), I; II §2 ; IV, §4, ed. W. Schröder, Felix Meiner, 1992, pp. 4-18; 20; 114
• Baron D’Holbach : Système de la nature, Première partie, 1770 (1781, Londres), t. 1, Fayard, 1990, I (vnl. p. 43); XI; XII (vnl. pp. 249-258); Engels vert.: http://www.philosophy-index.com/d-holbach/system-nature/

Thema’s voor bespreking

• Opbouw redenering Spinoza zoals voorgesteld in Aanhangsel: waar gaat hij van uit; waar wil hij toe komen; wat is het belangrijkste vooroordeel waarop alle andere terug te voeren zijn?
• Neutraliteit van de natuur (God = natuur: overal God vervangen door natuur)
• Wat betekent ‘volmaakt’, ‘voltooid’ voor Spinoza? – cfr. ‘voltooid’ in taalvormen?
• Lot (natuur) en vrijheid (zelfbepaling) – hoop en angst
• Radicalisering in Traité van Spinoza’s en (EI, app) – Traité gericht tot iedereen (volkstaal) – vereenvoudiging boodschap: positief of niet?
• Er bestaat geen vrije wil; handelingen zijn geen gevolg van vrije wil
• Alle mensen zijn gelijk en onderdeel van de natuur
• Politiek revolutionaire van materialisme dat veronderstelt dat menselijke wil niet vrij is, en samenhangt met idee dat volk vatbaar is voor waarheid en Verlichting
• Is deze kritiek op de vrije wil en insisteren op feit dat mensen onderdeel zijn van natuur waarin geen goed of kwaad bestaat, vandaag zinvol?
• Lot (natuur) en vrijheid (zelfbepaling) – hoop en angst
• Radicalisering in D’Holbachs Système de la nature van Spinoza’s één-substantieleer, zoals in de Traité/Esprit is er ook hier vereenvoudiging boodschap: positief of niet?
• Er bestaat geen vrije wil; handelingen zijn geen gevolg van vrije wil
• Alle mensen zijn gelijk en onderdeel van de natuur – materialisme/determinisme versus contingentie en een niet moralistische positie inzake moraal
• Politiek revolutionaire van materialisme dat veronderstelt dat menselijke wil niet vrij is, en samenhangt met idee dat volk vatbaar is voor waarheid en Verlichting
• Is deze kritiek op de vrije wil en insisteren op feit dat mensen onderdeel zijn van natuur waarin geen goed of kwaad bestaat, vandaag zinvol?
• Wat met fouten en misdaden als mensen in alles wat ze doen gedetermineerd zijn? Hoe om te gaan met kwaad?
• Politieke en ethische implicaties van naturalisme/materialisme: Diderots artikels

Les 6: Wonderen [30/10]

De beide teksten zijn even belangrijk en helemaal door te nemen waarbij bepaalde passages grondig. Van Spinoza (1) zijn de belangrijkste passages: pp. 187-191; 201-206. Van Hume (2) zijn de belangrijkste paragrafen 89, 90, 91 met de definitie van ‘miracle’ en de ‘general maxim’. Let op de verschillen in hun redenering, kennistheoretisch en logisch bij Spinoza hoewel ervaring ook een cruciale rol speelt, uitgaande van ervaring bij Hume doch met de nadruk op rationele deductie. Let op eventuele ironie in de tekst. Bedenk dat Spinoza’s werk anoniem werd gepubliceerd en ook Hume’s tekst in zekere zin het product is van clandestiniteit, in zijn verhouding als hoofdstuk uit de Enquiries tegenover de Treatise (daarover meer in de les). Zie ook manuscript (ongepubliceerd) S. Lavaert, Wat is radicale Verlichting? Vragen bij het werk van Philipp Blom (2015).

Te lezen teksten

• Baruch Spinoza: Theologisch-politiek traktaat TTP 1670, Hoofdstuk 6, Vertaling F. Akkerman, Wereldbibliotheek, 1997, pp. 187-209
• David Hume: Enquiry concerning Human Understanding 1748, ‘Section X Of Miracles’ Part I, in reprint Enquiries concerning Human Understanding and concerning the Principles of Morals 1777, Clarendon Press, 1975, pp. 109-116

Thema’s voor bespreking

• Waarom is de kwestie van wonderen zo belangrijk voor Spinoza’s politiek-theologische kritiek?
• De omkering tov wat men gewoonlijk denkt in Spinoza’s kritiek en in Hume’s kritiek?
• Thema gewoonte, getuigenissen en kennis; kennis en verleden, kennis en toekomst; kenniskritiek en politieke betekenis
• Toepasbaarheid in discoursanalyse en mediakritiek van Hume’s kenniskritiek en general maxim
• Rol van taal (verdergaand op vooroordelenkritiek): toepasbaarheid in actuele analyses van Spinoza’s bijbelinterpretatie, methode voor algemene tekstinterpretatie en kritiek
• Probeer naast deze vragen zelf probleemstellingen te ontdekken
• Is het interpretatieschema van Israel omtrent radicale en gematigde Verlichting van toepassing voor Spinoza’s en Hume’s
• Probeer naast deze vragen zelf probleemstellingen te ontdekken.

Les 7: Het kwaad [06/11]

Van Bayle’s ‘article Manichéens, Remarque D’ (1) is het belangrijkste deel de fictieve discussie tussen Melissus en Zoroaster (pp. 197-200) aan de hand waarvan Bayle zijn punt probeert duidelijk te maken. Sla stukken in Italiaans of Latijn over indien taalkundig een probleem. Van het Epicurus-trilemma-citaat in het ‘article Pauliciens’ vind je de Engelse vertaling in een worddoc (2). Leibniz’ paragrafen 35 en 44 (3) zijn kort en beide te lezen, en daarna is van Kants artikel (4) het eerste deel essentieel: pp. 24-31 van de Engelse tekst, het hele artikel wordt aanbevolen. Als illustratie en facultatief bij het Theodiceedebat wordt de lectuur aanbevolen van Primo Levi, Se questo è un uomo (1958) (Is dit een mens), de film Leviathan (2014) van Zvjagintsev, het Boek Job van het OT. Een actuele reflectie over het theodiceedebat is van A. Negri, Il lavoro di Giobbe (1990) (The Labor of Job 1990). [Ook Hume nam standpunt in het Theodiceedebat, lang voor Kant, in zijn postuum verschenen Dialogues Concerning Natural Religion [1751]/1779].

Te lezen teksten

• Pierre Bayle: Dictionnaire historique et critique 1697¹ Manichéens Rem. D, ed. 1820¹⁰, pp. 195-202 (pdf pp. 203-210)
• Pierre Bayle : Dictionnaire historique et critique 1697¹ Pauliciens Rem. E, ed. 1740⁵, p. 625ff. waarvan Engelse vertaling/samenvatting in worddoc
• Gottfried Wilhelm Leibniz: Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal 1710, Discours §35 en §44, Garnier-Flammarion, 1969, pp. 71-72 ; 77 (voor Engelse vertaling zie The Project Gutenberg)
• Immanuel Kant: Über das Misslingen aller philosophischen Versuche in der Theodicee 1791, AA VIII, https://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/kant/aa08/253.html /;
• On the Miscarriage of All Philosophical Trials in Theodicy: http://cas.uchicago.edu/workshops/germanphilosophy/files/2013/02/Kant-On-the-Miscarriage-of-all-Philosophical-Trials-at-Theodicy.pdf : pp. 24-30

Thema’s voor bespreking

• Oorsprong van het kwaad. Indien er een god is, waarom is er dan lijden en het kwaad? Voor bayle is dit een retorische vraag en grond voor scepticisme. Betekent dit ook atheïsme?
• Als we Bayle en Spinoza lezen als atheïsten, bevestigen we dan de conservatieve antidemocratische interpretatie van hun stellingen? Of juist niet?
• Is godsdienstkritiek belangrijk in ethiek?
• Is atheïsme en een discussie daarover belangrijk vandaag?
• Hoe te staan tov aangeboren criteria van goed en kwaad, of niet?
• Hoe belangrijk is monisme tov probleem van ethiek en politiek? (cfr. Israels stelling en discussie rond naturalisme/determinisme en vrijheid)

Les 8: Geschiedenis en vooruitgang [13/11]

De tekst van Condorcet (1) en Koyré’s kritische tekst over Condorcet (2) zijn beide belangrijk. Rousseau (3) zet een tegenovergestelde visie en argumentatie op als die van Condorcet (en in zekere zin Kant) waarmee hij binnen de Verlichting een anomalie vormt, maar tezelfdertijd een lijn doorzet die in zekere zin analoog is aan die van D’Holbach, Traité des trois imposteurs en Spinoza. De tekst van Kant (4) tussen […] over zijn geschiedenisvisie is in principe reeds gelezen (vak Vrijdenken) en wordt aanbevolen indien dit niet het geval zou zijn.

Te lezen teksten

• Nicolas de Condorcet : Esquisse d’un tableau historique des progrès de l’esprit humain 1795, Introduction (sic), 7e époque, 9° époque: pp. 1-20, 115-160 (vooral 118-120).
• Alexandre Koyré : ‘Condorcet’ (1944/48) in Etudes d’histoire de la pensée philosophique, Gallimard, 1961/1971, pp. 103-126
• Jean-Jacques Rousseau : Discours sur l’origine et les fondemens de l’inégalité parmi les hommes 1754, Flammarion, 2008, pp. 69-73, 109-113, 140-148
• Immanuel Kant : Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht 1784: http://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/aa08/015.html; Idea for a Universal History from a Cosmopolitan Point of View. Translation by Lewis White Beck, “On History”, The Bobbs-Merrill Co., 1963]

Thema’s voor bespreking

• Geschiedenis die wordt betrokken op de toekomst & de idee van vooruitgang
• Kennis staat in functie van handelen en actie
• Alle mensen zijn gelijk = revolutionaire gedachte, en leidt tot revolutie
• Pessimisme tov volk (van condorcet): confronteren met d’holbachs optimisme tov volk en spinoza’s realisme
• Alle mensen zijn gelijk, waarom dan toch stemrecht beperken en in verband brengen met eigendom?
• Vooruitgangsoptimisme verbonden aan kennis
• Pessimisme van de kennis, optimisme van de wil versus optimisme van de kennis, pessimisme van de wil
• Natuur(lijkheid) versus historiciteit menselijke instellingen – menselijke natuur?
• Relatie tussen naturalisme, materialisme en historiciteit of geschiedenisvisie
• Relatie tussen gelijkheidsgedachte en vrijheidsgedachte, of tussen algemene gelijkheid en de diversiteit/verschillen, en wat heeft dit met geschiedenisvisie te maken?
• Ethische en politieke dubbelzinnigheid van een geschiedenisvisie als ontwikkeling (zie kritiek horkheimer & adorno; zie ook rudolf boehm, de dialectiek en het einde van de ontwikkeling, brussel/gent, imavo/kritiek, 2005)

Extra: Paperbespreking [27/11]

Op donderdag 27 november, van 14.00 tot 16.00 uur in lokaal D.3.16, lichten de studenten beurtelings het onderwerp van hun paper toe. Nadien ontvangen zij individuele feedback van de docent en van hun medestudenten.

Quodlibet [11/12]

Op donderdag 11/12 van 14.00 tot 16.00 uur wordt het college Filosofie van de Verlichting afgesloten met een open discussie. Van de studenten die ingeschreven zijn in de cursus, dag- en werkstudenten, wordt verwacht dat ze minstens één inhoudelijke vraag op tafel leggen waarover zal worden gediscussieerd. Deze vraag wordt tegen 04/12 aan de docent overgebracht. Alle behandelde thema’s kunnen aan bod komen. De Quodlibet-les sluit het semester af en staat open voor alle geïnteresseerden.